راه های ترویج فرهنگ مطالعه در دانش آموزان
مقدمه
كتاب دريچهاي است به سوي جهان شگفتانگيز علم و معرفت و مطالعه راهي است بسيار ساده و عملي براي پرورش استعدادهاي خداداد انسان و آموزش علوم و فنون كه او را در مسير رشد و تكامل راهنمايي كند. اگر بتوان مطالعه را در انسان به صورت «عادت» خود را نسبت به جهان هستي رشد و تعالي بخشد. بايد توجه داشت كه تبديل اين علاقه به عادت، بايد از دوران طفوليت انسان شروع شود. يكي از عوامل برانگيزاننده در امر مطالعه، حس كنجكاوي است.( www.roshd.com)
اگر مطالعه براي انسان به صورت وظيفه جلوهگر شود، رغبت به مطالعه هم كمتر ميشود. در حالي كه با برانگيختن حس كنجكاوي، چه بسا شخص با حوصلهي فراوان آن را پيگيري كند و به ان اهميت دهد.
عوامل مختلفي در امر كتاب و كتابخواني و توسعه فرهنگ و مطالعه، در ميان كودكان و نوجوانان ما دخيل هستند. براي اين كه بتوان راهكارهاي عملي توسعه كتابخواني در ميان كودكان و نوجونان را شناخت و به كار برد، بايستي عوامل تاثير گذار بر كتابخواني و نقش هر كدام در اين مقوله را شناخت و روشن نمود.
راز تصویر سازی كلمات در ذهن كودك
زمانی كه كلمات به گوش كودك تبدیل به تصویر می شوند و زمانی كه كودك، خود قهرمان داستانی می شود كه در آن هر امكانی میسر است؛ آن زمان است كه قوه ابداع و ابتكار، قدرت بیان و عواطف، اعتماد به نفس و شور زندگی در او پر و بال می گیرد و به او كمك می كند تا به تدریج مهارت های فردی خود را گسترش داده و تكامل بخشد.
دوران كودكی دورانی است كه در آن كتاب و ادبیات كودك در كنار پدر و مادر نقش خود را به عنوان یك پرورش دهنده به رخ می كشد. ادبیاتی كه در برگیرنده قصه، شعر، نمایش، افسانه و داستان است و بنا به تعریف كارشناسان ادبیات كودكان عبارت است از تلاشی هنرمندانه در قالب كلام، برای هدایت كودك به سوی رشد، با زبان و شیوه ای مناسب و در خور فهم ( ( www. Noorportal.com
* الگوها
داستان و قصه نقش بسیار مهمی در تكوین شخصیت كودك دارد. از طریق خواندن قصه ها و داستان های خوب، كودك به بسیاری از ارزش های اخلاقی پی می برد. پایداری، شجاعت، نوع دوستی، امیدواری، آزادی، جوانمردی، طرفداری از حق و حقیقت و استقامت در مقابل زور و ستم ارزش هایی هستند كه هسته مركزی بسیاری از قصه ها و داستان های كودكان را شكل می دهد. كودك هر قدر در سن پائین تری باشد به قصه ای كه والدین و دیگران برای او تعریف می كنند علاقه بیشتری نشان می دهد. كودكان از تماشای تصویرها و اشیای مختلف لذت می برند و اگر كتاب هایی با چنین مشخصاتی در اختیار آنها قرار گیرد، اولین سنگ بنای الفت و علاقه به كتاب در آنها گذاشته می شود.
*آغاز مطالعه
بسیاری از خانواده ها بر این باور هستند كه یادگیری مطالعه از زمانی آغاز می شود كه كودك بتواند الفبا را به خاطر بسپارد و كلمات را ادا كند، اما واقعیت این است كه اساس مطالعه و علاقه مندی به مطالعه در دوران كودكی شكل می گیرد. در واقع پایه های مطالعه و خواندن زمانی شكل می گیرد كه كودك در مورد اشیا توضیح می خواهد و والدین در مقام پاسخگویی به كودك خود بر می آیند.
دكتر مهرداد متین راد، روان شناس پرورشی در مورد كتاب و كتاب خوانی در دوران كودكی معتقد است؛ یكی از روش های پرورشی در كودكان كتاب است كه مهارت های شناختی، عاطفی و اجتماعی را در كودكان توسعه می دهد. زمانی كه برای كودك كتابی البته متناسب سن او خوانده می شود، در ذهن او همانندسازی و جابه جایی عاطفی ایجاد می شود. این عامل باعث توسعه مهارت های اجتماعی كودك می شود.
این روان شناس پرورشی در ادامه در خصوص درك بهتر این مسئله می گوید: "كودكی را در نظر بگیرید كه از طریق كتاب، بخصوص كتاب های مصور با محیط دندانپزشكی و كار دندانپزشك آشنا می شود. رفتار این كودك نسبت به كودكی كه هیچ گونه شناختی از این محیط و شناسه ها ندارد، بسیار متفاوت خواهد بود چرا كه این كودك به نوعی با این محیط آشناست و در لحظه حضور در مطب خود را با قهرمان كتاب و داستانش یكی می كند و سعی می كند، همان رفتار را تقلید كند."
متین راد، در ادامه بر این نكته تأكید دارد كه در كنار علاقه مند كردن كودكان به مطالعه، خانواده ها نیز باید الگوی همانندی برای فرزندان باشند، چرا كه مشاهده مطالعه والدین و همچنین دایره لغاتی كه پدر و مادر بر اثر مطالعه به دست می آورند، یكی دیگر از عوامل رشد فكری در كودكان است.
* ایجاد انگیزه در كودكان
زمانی كه صحبت درباره مطالعه در كودكان می شود، پدران و مادران خود را در برابر این پرسش می بینند كه چگونه می توانند فرزندان خود را به مطالعه تشویق كنند، شاید جواب این پرسش را باید در خود خانواده ها جست وجو كرد، محیط و شرایط خانواده، روش تربیتی و آموزشی والدین، طرز تفكر و نگرش پدر و مادر در رابطه با مطالعه و كتاب خوانی، وجود كتاب و نشریه های قابل دسترس و همچنین سطح اقتصادی و پایگاه اجتماعی خانواده ها عامل بسیار مؤثری در ایجاد انگیزه و عادت مطالعه و همچنین فرهنگ كتاب خوانی است.
به اعتقاد كارشناسان روند رشد ذهنی كودك تا قبل از شش سالگی به نحو بسیار بالایی سریع است و در این سال ها كودكان آمادگی بسیار زیادی در پذیرش الگوها و رفتارها دارند (www.nedayemoshaver.com)
در این میان قصه گویی از طریق كتاب بویژه كتاب های مصور به عنوان یك عنصر اساسی و مهم در ساختن این الگوها بسیار مهم و تأثیرگذار است. مصطفی رحماندوست، نویسنده و شاعر كودك و نوجوان در مورد اهمیت ایجاد انگیزه در دوران كودكی می گوید: "در مورد ایجاد انگیزه مطالعه در كودكان با توجه به شكل گیری شخصیت كودك، در دوران پیش از دبستان باید مطالعه و تحقیق های دقیقی انجام شود، اما بهترین راه، مشاركت پدر و مادر به همراه كودك در كتاب خوانی و تشویق كودك به این كار است."
این شاعر در ادامه یكی دیگر از راه های مشاركت را در كنار كتابخوانی، قصه گفتن برای كودكان می داند و معتقد است، فضای قصه باعث درگیر شدن فكر كودك با فضایی می شود كه سبب ساز تحریك حس كنجكاوی در كودك برای پیگیری قصه است و این پیگیری در نهایت از طرف پدر یا مادر جواب داده خواهد شد و این زمان مناسبی را در اختیار خانواده ها می گذارد تا كودك را با كتاب آشنا كنند.
رحماندوست در مورد زمان شروع كتاب خوانی و قصه گویی می گوید:"نوزادان در همان دوران نوزادی به صوت واكنش نشان می دهند و این، زمان مناسبی برای خانواده ها است تا با خواندن قصه ها، كتاب ها و شعرهای ریتم دار علاقه نوزادان را جذب كنند."
رحماندوست مؤثرترین روش برای گسترش این انگیزه را برنامه ریزی و همكاری تمام نهادها بویژه آموزش و پرورش، كانون های فكری و پرورشی، انجمن كودكان و نوجوانان و بسیاری دیگر از نهادها در قالب یك طرح بلندمدت عنوان می كند و می گوید: "انجام این كار جز در یك حركت ملی میسر نخواهد بود و در غیر این صورت تمام حركت ها به صورت مقطعی و دوره ای خواهد بود كه ثمری را در پی نخواهد داشت."
انتخاب كتاب برای كودكان یكی دیگر از راه های ایجاد انگیزه در كودكان به شمار می آید به گونه ای كه امروز برای هر موضوعی كتابی در هر رده سنی وجود دارد و انتخاب موضوع به فراخور شرایط و تجربه جدیدی كه كودك با آن روبه رو می شود، یكی دیگر از راه های جذب كودك به مطالعه و كتابخوانی است. بویژه آن كه كتاب هایی با تصویرها و رنگ های متنوع می تواند كمك بسیار زیادی به بالا بردن سطح فكری كودك كند؛ آن هم برای كودكی كه در راه رشد و كمال است.
بررسي راهكارهاي ترغيب به مطالعه در كودكان و نوجوانان
كتابخواني برآيندي از مجموعه عوامل است. اين عوامل به طور عمده شامل خانواده فرد، مدرسه و محيط آموزشي است. براي بررسي عوامل ذكر شده، لازم است در زمان كوكي به نقش خانواده دقت كنيم. محيط خانوادگي، اولين محيط تربيتي است و ارتباط اعضاي خانواده با مقوله فرهنگ و كتاب، نقش به سزايي در نوع برخورد فرد با كتاب بازي ميكند. جامعهشناسان آموزش و پرورش، معتقدند تربيتي كه فرد در خانواده ميپذيرد، از نوع تربيت غير رسمي است كه تاثير شگرفي بر تربيت رسمي وي خواهد گذاشت. آن چه كودك در دوران قبل از مدرسه در خانواده ميآموزد، به گونهاي بر روح و روان وي نقش ميبندد كه تا آخر عمر باقي خواهد ماند و نحوه برخورد و ي را با مسائل گوناگون اجتماعي و آموزشي تحت تاثير قرار خواهد داد. اولين آشنايي كودك با كتاب، در خانواده محيط خانواده انجام ميگيرد.
بايد توجه داشت كه برنامهريزي براي توسعه كتابخواني بايد از خانواده شروع شود. در عامل خانواده، عوامل فرعي زيادي تاثير گذارند كه هر يك به نحوي مقوله مطالعه را تحت تاثير قرار ميدهند. اين عوامل، شامل سطح سواد والدين، برخورد والدين و ساير اعضاي خانواده با كتابخواني، امكانات فرهنگي خانواده و شغل والدين است.
عامل دوم، خود فرد است. مطالعات روانشناسي نشان ميدهد كه افراد از جهات مختلف باهم متفاوت هستند. اين تفاوتها موجب ميشوند كه نوع و ميزان مطالعه در كتابخواني در ميان آنان، متفاوت و متنوع شود؛ به ويژه اين كه جلوهي تفاوتها در دوران بلوغ، بيشتر خود را نشان خواهد داد. در عامل فرد، عوامل فرعي فراواني قابل بررسي است كه هريك به نحوي بر نوع و ميزان مطالعه وي تاثير ميگذارندن اين عوامل چهارگانه عبارتند از: جنسيت، نيازها، علايق و وقت آزاد. سومين عامل تاثيرگذار بر كتابخواني، محيط آموزشي آنان است.
در اين عامل، عوامل فرعي بسياري مانند مدير مدرسه، معلمان، كتابخانه، كتابدار متخصص و فضاي عمومي، همچنين برنامههاي آموزشي مدرسه نقش دارد. به طور كلي شناخت زمينهها و عواملي كه فرهنگ مطالعه و خواندن برآيندي از آنهاست، كمك ميكند وضعيت موجود ترسيم شود و راههاي روشني پيش روي فرادستان و مسئولان كشور قرار گيرد تا بتوان راهكارهاي بهبود كتابخواني در ميان كودكان و نوجوانان را به اجرا گذاشت.
آموزش عادت به مطالعه، در جريان جامعهپذيري كودكان و نوجوانان، ميتواند تاثيري قطعي روي تحولات جامعه داشته باشد و اصلاحات و نوسازي فرهنگي، اجتماعي و سياسي را به ارمغان آورد.
نداشتن استراتژي درست مطالعه در بين دانشآموزان، در مطالعه كتب درسي داشته اثر منفي دارد سبب رشد معضل افت تحصيلي ميگردد و افت تحصيلي باعث از بين رفتن بودجهها و ناكام ماندن برنامههاي آموزش و پرورش ميشود. آشنا كردن كودكان و نوجوانان با مطالعه و آموزش كتابخواني، نياز واقعي عصر ماست. بايد مطالعه و كتابخواني كه ويژگي اساسي و حياتي انسان متمدن آغاز قرن بيست و يكم است، در ذهن و روح دانشآموز دميده شود تا آنان دريابند كه براي زندگي موفقيت آخرين در عاليترين پيامهاي اعتقادي، اخلاقي و فرهنگي علمي را بر عهده دارد. كاهش مطالعه، به جامعهپذير ناقص كودكان و نوجوانان ناشي از عدم مطالعه والدين و فرزندان و نداشتن درك صحيح از مسائل فرهنگي و اجتماعي و... به فاصله نسلها و مشكلات رواني و رفتاري و سرگشتگي نوجوانان ميانجامد.
ضرورت ترغيب كودكان و نوجوانان به مطالعه و كتابخواني، با عوامل زير ارتباط محسوسي دارد:
تنوع نيازهاي فردي و اجتماعي، تراكم و تنوع محتواي دروس در شاخهها و رشتههاي مختلف تحصيلي، توسعه روز افزون دانش و اطلاعات و ايجاد زمينههاي مناسب براي اوقات دانشآموزان، به منظور جلوگيري از بيكاري كه عامل مهمي در شكلگيري ناهنجاريهاي اجتماعي است.
تغيير نقش سازمانهاي آموزش و پرورش، به عنوان نهادها تامين كننده نيازهاي آموزشي و رشد ابعاد وجود آدمي. بايد در نظر داشت كه ما در عصري به سر ميبريم كه از يك سو، گسترش دانش و اطلاعات به صورت انفجاري رخ ميدهد از سوي ديگر دستيابي به اطلاعات و جريان اطلاعات و ارتباطات، مرزها و محدوديتهاي گذشته را در نور ديده است.
راههاي ايجاد مهارت مطالعه د ر كودكان و نوجوانان
برخي والدين فكر ميكنند يادگيري مطالعه، از زماني آغاز ميشود ه كودك بتواند الفبا را به خاطر بسپارد و كلمات را تلفظ كند. اما واقعيت اين است که اساس مطالعه، خيلي زودتر از اينها شكل مي گيرد. مثال وقتي به كودك لباس ميپوشانيد يا با كودك نوپا به خريد ميرويند و حرف ميزنيد، به نوعي مطالعه و خواندن را پايهريزي ميكنيد. مهمترين مسئله اين است كه آموزش مطالعه به كودكان، تبديل به كاري ميشود كه به احساس نزديكي بيشتر كودكان به والدين (يا شخص مراقبت كننده از انها)در زندگي ميانجامد. در اين جا براي خانوادهايي كه ميخواهند به كودكانشان كمك كنند تا ارتباط بين كلمات و معاني آنها را درك كنند و به مطالعه و كتابخواني علاقهمند شوند، پيشنهادهايي شده است:
در زمان نوزادي و بچههاي خيلي كوچك:
الف) در مواقع مختلف، مثلاً عوض كردن پوشك، حمام كردن، غذا دادن يا بازي كردن ميتوان با او حرف زد و براي ش شعر و ترانه خواند.
ب) ميتوان كتابها و كارتهاي آموزشي عكسدار با رنگهاي روشن را به او نشان داد. يادمان باش كه در اين سن، كودك احتمالاً از نگاه كردن، انداختن و جوييدن كتاب بيشتر از مطالعه لذت ميبرد (بهتر است از كتابهاي پارچهاي يا پلاستيكي) استفاده شود.
ج) براي افزايش دامنه لغات كودك هنگام تماشاي كتابها، ميتوان از او پرسيد: خانه اين حيوانات كجاست؟
د) ميتوان كلمات روي تابلوها را در اماكن مختلف مثل پارك و باغوحش، در حين پياد روي يا ماشينسواري، به اون نشان داد.
ه) در زماني كه متوجه ميشويم بچه به حروف روي اسباببازيها دقت ميكند، لازم است نام حروف را او گفت. كلمات را بلند و معني ان را برايش توضيح داد.
كودكان نوپا:
الف) كتاب خواندن قبل از خواب، راه خوبي براي دل كندن از بازي حركتي و جست و خيز و پذيرشت زمان استراحت و خواب است. كودكان نوپا ممكن است از ما بخواهد بارها داستان مورد علاقه شان را بخوانيم.آنها ممكن است كلمات و تصاوير راهبه هم ربط دهند. اگر ما هنگام كتاب خواندن مكث كنيم، خودشان جاي خالي كلمات را پر خواهند كرد.
ب) بگذاريم كودكان همراه با مال ليست خريد بنويسند. ممكن است آنها بخواهند مرتب كردن و شمارش پولها را در دست ما ببينند و انجام ساير كارهاي خريد روزانه را تقبل كنند.
ج) بهتر است براي بچهها، يادداشت و نامه به صورت نقاشي تهيه و روي يخچال چسبانده شود. ميتوان نامها و كلمهها را برايشان هجي كرد تا آرامآرام با آنها آشنا شوند.
كودكان پيش دبستان:
الف) كودكان بايد تشويق شوند تا كلمات نوشته شده روي برچسب كالاها و يا تابلوهاي تبليغاتي و سر در مغازهها را پس خواندن برايشان با صداي بلند تكرار كنند.
در حدود 4-5 سالگي ، كودكان ممكن است شروع به پرسيدن سوال دربارهي نوشتههاي كتابها بكنند. كتابهايي كه داراي عكسهايي با زيرنويس نا اشيا باشند، كمك ميكنند تا كودك رابطهي بين كلمات و اشيا را راحتتر دريابد.
دانشآموزان ابتدايي:
الف) والدين بايد به مطالعه همراه كودكان همچنان ادامه دهند؛ به ويژه پيش از خواب و حتي اگر كودك خواندن را آموخته است.
ب) بهتر است طبق برنامهريزي مشخص، به طور منظم آنها را به كتابخانه برد. اين كا باعث ميشود كه كتاب، بخشي از برنامه زندگي بشود. ميتوانيم به كودكان نشان دهيم كه ما نيز براي كسب اطلاعات و لذت بردن، كتاب و مجله ميخوانيم.
ج) بهتر است به قصههايي كه كودكان مينويسند، همچنان كه به جوكها و چيستانهايشان، گوش دهيم و ايشان را ترغيب كنيم كه نظريات خود را در مورد موضوعات مختلف بنويسيد.
د) با كلمات بازي كنيم و جمله بسازيم. مطالعه يا كتابخواني، يك رفتار فرهنگي است كه توسط فرد انجام ميشود و منظور از اين رفتار، آن است كه يك دانشآموز در طول شبانهروز، اوقاتي از وقت آزاد خود را به خواندن كتابهاي غير رسي، مجلات، روزنامهها و ساير ابزارهاي فرهنگي اختصاص ميدهد.
راههاي نهادينه كردن علاقه به مطالعه در كودك و نوجوان
ضرورتهاي اجتماعي، موقعيت تاريخي و فرهنگي جامعه، نيازهاي نظام اجتماعي، علايق و انگيزههاي فردي، امكانات و تواناييهاي نظام، در اختيار بودن كتاب و .... همگي عوامل تعيين كنندهاي در كتابخوانياند. مطالعه و كتابخواني دو بعد دارد. در يك طرف، فرد با تمام ويژگيهاي منحصر به فردش حضور دارد كه اين ويژگيها، بر ميزان مطالعه غير درسي و كتابخواني موثر است و از طرف ديگر، عوامل بيرون از فرد مانند خانواده و محيط آموزشي، از عوامل مهم در ترويج فرهنگ مطالعه به شمار ميرود و محيط آموزشي، هدايت كنندهي جريان مطالعه در مسير مشخص آموزشي است (ميرزا محمدي 1380)
در محيط آموزشي، كتابخانه آموزشگاهي مي تواند كمك شاياني به مطالعه و كتابخواني كند:
توسعه عادت به مطالعه و ايجاد لذت در دانشآموزان در اختيار نهاد فرصتهايي براي استفاده از دانش و درك فهم حمايت از همه دانشآموزان، در يادگيري و مهارتهاي عملي براي ارزيابي و استفاده از اطلاعات دستيابي آسان به منابع محلي، ملي و جهاني اطلاعات سازماندهي فعاليتهاي كه ترغيب فرهنگي و آگاهي اجتماعي و حساسيت درباره كتابخواني ميانجامد.همكاري با دانشآموزان، والدين، معلمان و مديران براي تحقق اهداف.
اما شگردهاي عملي ترويج فرهنگ كتابخواني در بين دانشآموزان، با استفاده از نتايج آموزشگاهي و چندين طرح
تحقيقاتي و پايان نامههاي مرتبط با بررسي عوامل ترغيب به مطالعه در ايران:
• ارائه دروس «شيوههاي مطالعه» در سالهاي اول راهنمايي
• استفاده يك روز در هفته درس انشا يا ادبيات در كتابخانه مدرسه
• معرفي تعدادي كتاب غير درسي مرتبط با درس داده شده توسط معلمان در كلاس
• ارائه كار پژوهشي در كلاس و مدرسه مرتبط با موضوع دروس مختلف
• اهداي بن كتاب به عناوين مختلف به دانش آموز
• برگزاري نمايشگاههاي كتاب، مسابقات كتابخواني
• آشنا كردن والدين با فوايد مطالعه غير درسي دانشآموز
• كاهش حجم محتواي كتابهاي درسي
• مسئله محور كردن محتواي كتابهاي درسي
• به كارگيري كتابدار متخصص در كتابخانههاي آموزشگاهي
• عينی ساختن محتواي كتابخانه بر مبناي نياز كودكان و نوجوانان
• ساختن فضاي مناسب مطالعه در مدرسه وخانه و...
• افزايش ساعات مورد استفاده دانشآموز در كتابخانههاي آموزشگاهي
• ايجاد كتابخانههاي شخصي در خانواده
• تلاش بيشتر رسانههاي جمعي براي ترغيب به مطالعه با طراحي برنامههاي آموزشي متعدد و مرتبط
وظیفه معلم و مدرسه درایجاد علاقه به مطا لعه در دانش آموزان وراههای فعال نمودن کتا بخانه های مدرسه
1.معلمین باید روش صحیح مطالعه را مانند دروس دیگر به شاگردان بیاموزند.
2.معلمین ومسئولین آموزشگاه به انواع مختلف بایدعلاقه خود به مطالعه کردن رانشان دهند.مثلا" به کتابخانه و کتابفروشی ها مراجعه کنند،خلاصه مقالات ونوشته ها را برای فراگیران بازگو نمایند،کتابهای مفیدوجدیدبه شاگردان معرفی نمایندو...
3.ارزش واهمیت مطالعه وکاربرد آن در زندگی را از راههای گوناگون برای فراگیران توضیح دهند.
4.معرفی وتهیه کتابهای جدیدونشریات مفیدومناسب ومتنوع بطور مستمردر محیط آموزشی انجام شده و حتی الامکان در اختیار فراگیران قرار بگیرد.
5.تشکیل کتابخانه در مدرسه وکلاس.
6.فراهم ساختن امکانات وتسهیلات استفاده از کتابخانه وتوجه به تزئینات معقول محیط کتابخانه.
7.تهیه کارت عضویت کتابخانه که این امر برای بسیاری از فراگیران می تواند انگیزه محسوب گردد.
8.معلمین شاگردان را تشویق نمایند که برای یافتن پاسخ سوالات خود،بتدریج به کتابخانه مراجعه نمایند.
9.مقررات دست وپاگیر وبی میل کننده ،مانند اجبار در عضویت کتابخانه وخلاصه نویسی کتابهایی که برای مطالعه می گیرند،از میان برداشته شود.
10.کتابهای پاره وکثیف چون عامل بی میلی است،در اختیار کودک قرار نگیردودر انتخاب کتاب، ذوق کودک در نظر گرفته شود.
11.کودک را مجبور به مطالعه نکنید.
12.مسئولیت دادن به دانش آموزان در تهیه روزنامه دیواری وکارهای عملی.
13.کتابهایی که به دانش آموزان مبتدی در مطالعه،معرفی می شودباید محتوایی ساده داشته باشد.
14.مسئولیت اداره کتابخانه یا همکاری در اداره کتابخانه را به دانش آموزان بسپاریدتا زمینه علاقه مندی در مطالعه وشناخت کتاب بوجود آید.
15.مفاهیم ومحتوای بعضی کتابها به صورت نمایشنامه اجرا گردد.
16.معلمین جلساتی از درس یا دقایقی از ساعات کلاسی را می توانند به مطالعه اختصاص دهند تا هم تنوعی در کلاسداری باشدوهم دانش آموزان با راهنمایی معلم با نحوه مطالعه آشنا شوندوهم یادگیری عمیق تر باشد.
17.معلمین می توانند سایتهای علمی ومفید را به دانش آموزان معرفی کنندتا آنها وقت خود رابا استفاده نامناسب از اینترنت مانندچت کردن و... هدر ندهند.
18.برای تعطیلات نوروز،تابستان یا هر تعطیلی دیگر،معلم می تواند کتابهایی را برای مطالعه به جای انجام هر تکلیف دیگر معرفی کند.
19.از کلاس چهارم ابتدایی به بعد معلم می تواند سوالاتی بین شاگردان تقسیم کندتا برای پاسخ یابی به کتابخانه مراجعه نمایندویا از کلاس پنجم می توانداز شاگردان بخواهدتاشرح حال شخصیت هایا شاعران ونویسندگان راجمع آوری نمایند،در کلاسهای بالاتر می توان خلاصه نویسی ونقادی ومقایسه کتابها و یا به تصویر در آوردن مفاهیم بعضی کتابها را خواستار شد.
20.زمان مطالعه وچگونگی یک مطالعه خوب به دانش آموزان گوشزد شود.
21.در جلسات انجمن اولیاء ومربیان،مسئولان مدرسه بایداولیاء دانش آموزان را با راه و روش مطالعه وچگونگی پیگیری وایجاد علاقه به مطالعه فرزندان در خانه آشنا نمایند.
22. در هنگام مطالعه دانش آموزان رابه دقیق خوانی همراه با خلاصه نویسی تشویق کنید،زیرا عامل مهمی در تقویت حافظه ونگهداری مطالب است.
نکاتی چند درمورد روش های صحیح مطالعه
. یادگیری و مطالعه ، رابطه ای تنگاتنگ و مستقیم با یکدیگر دارند، تا جایی که می توان این دو را لازم و ملزوم یکدیگر دانست. برای اینکه میزان یادگیری افزایش یابد باید قبل از هرچیز مطالعه ای فعال و پویا داشت .
شیوه صحیح مطالعه ،چهار مزیت عمده زیر را به دنبال دارد:
۱- زمان مطالعه را کاهش می دهد.
۲- میزان یادگیری را افزایش می دهد .
۳-مدت نگهداری مطالب در حافظه را طولانی تر می کند.
۴- بخاطر سپاری اطلاعات را آسانتر می سازد.
برای داشتن مطالعه ای فعال وپویانوشتن نکات مهم درحین خواندن ضروری است تابرای مرورمطالب،دوباره کتاب رانخوانده ودر زمانی کوتاه از روی یادداشتهای خود مطالب را مرور کرد .
یادداشت برداری ، بخشی مهم و حساس از مطالعه است که باید به آن توجهی خاص داشت . چون موفقیت شما را تا حدودی زیاد تضمین خواهد کرد و مدت زمان لازم برای یادگیری را کاهش خواهد داد. خواندن بدون یادداشت برداری یک علت مهم فراموشی است.
شش روش مطالعه :
خواندن بدون نوشتن ،خط کشیدن زیرنکات مهم، حاشیه نویسی وخلاصه نویسی، کلید برداری خلاقیت و طرح شبکه ای مغز
۱-خواندن بدون نوشتن: روش نادرست مطالعه است . مطالعه فرآیندی فعال و پویا است وبرای نیل به این هدف باید از تمام حواس خود برای درک صحیح مطالب استفاده کرد. باید با چشمان خود مطالب را خواند، باید در زمان مورد نیاز مطالب را بلند بلند ادا کرد و نکات مهم را یادداشت کرد تا هم با مطالب مورد مطالعه درگیر شده و حضوری فعال و همه جانبه در یادگیری داشت و هم در هنگام مورد نیاز ، خصوصا” قبل از امتحان ، بتوان از روی نوشته ها مرور کرد و خیلی سریع مطالب مهم را مجددا” به خاطر سپرد .
۲- خط کشیدن زیر نکات مهم :این روش شاید نسبت به روش قبلی بهتر است ولی روش کاملی برای مطالعه نیست چرا که در این روش بعضی از افراد بجای آنکه تمرکز و توجه بروی یادگیری و درک مطالب داشته باشند ذهنشان معطوف به خط کشیدن زیر نکات مهم می گردد .حداقل روش صحیح خط کشیدن زیر نکات مهم به این صورت است که ابتدا مطالب را بخوانند و مفهوم را کاملا” درک کنند و سپس زیر نکات مهم خط بکشند نه آنکه در کتاب بدنبال نکات مهم بگردند تا زیر آن را خط بکشند .
۳- حاشیه نویسی :این روش نسبت به دو روش قبلی بهتر است ولی بازهم روشی کامل برای درک عمیق مطالب و خواندن کتب درسی نیست ولی می تواند برای یادگیری مطالبی که از اهمیتی چندان برخوردار نیستند مورد استفاده قرار گیرد.
۴- خلاصه نویسی : در این روش شما مطالب را میخوانید و آنچه را که درک کرده اید بصورت خلاصه بروی دفتری یادداشت می کنید که این روش برای مطالعه مناسب است و از روشهای قبلی بهتر می باشد چرا که در این روش ابتدا مطالب را درک کرده سپس آنها را یادداشت می کنید اما بازهم بهترین روش برای خواندن نیست .
۵- کلید برداری :کلید برداری روشی بسیار مناسب برای خواندن و نوشتن نکات مهم است . در این روش شما بعد از درک مطالب ، بصورت کلیدی نکات مهم را یادداشت می کنید و در واقع کلمه کلیدی کوتاهترین، راحتترین ،بهترین وپرمعنی ترین کلمه ای است که با دیدن آن، مفهوم جمله تداعی شده و به خاطر آورده می شود .
۶- خلاقیت و طرح شبکه ای مغز: این روش بهترین شیوه برای یادگیری خصوصا” فراگیری مطالب درسی است .در این روش شما مطالب را میخوانید بعد از درک حقیقی آنها نکات مهم را به زبان خودتان و بصورت کلیدی یادداشت می کنید و سپس کلمات کلیدی را بروی طرح شبکه ای مغز می نویسد ( در واقع نوشته های خود را به بهترین شکل ممکن سازماندهی می کنید و نکات اصلی و فرعی را مشخص می کنید) تا در دفعات بعد به جای دوباره خوانی کتاب ، فقط به طرح شبکه ای مراجعه کرده وبا دیدن کلمات کلیدی نوشته شده بروی طرح شبکه ای مغز ، آنها را خیلی سریع مرور کنید . این روش درصد موفقیت تحصیلی شما را تا حدود بسیار زیادی افزایش میدهد و درس خواندن را بسیار آسان می کند و بازده مطالعه را افزایش میدهد.
شرایط مطالعه
((بکارگیری شرایط مطالعه یعنی بهره وری بیشتر از مطالعه ))
شرایط مطالعه ، مواردی هستند که با دانستن ، بکارگیری و یا فراهم نمودن آنها ، می توان مطالعه ای مفیدتر با بازدهی بالاتر داشت و در واقع این شرایط به شما می آموزند که قبل از شروع مطالعه چه اصولی را به کار گیرید ، در حین مطالعه چه مواردی را فراهم سازید و چگونه به اهداف مطالعاتی خود برسید و با دانستن آنها می توانید با آگاهی بیشتری درس خواندن را آغاز کنید و مطالعه ای فعالتر داشته باشید :
۱- آغاز درست :برای موفقیت در مطالعه ،باید درست آغازکنید.
2- برنامه ریزی :یکی از عوامل اصلی موفقیت ، داشتن برنامه منظم است .
۳- نظم و ترتیب: اساس هر سازمانی به نظم آن بستگی دارد .
۴-حفظ آرامش: آرامش ضمیر ناخود آگاه را پویا و فعال می کند.
۵- استفاده صحیح از وقت :بنیامین فرانکلین، ((آیا زندگی را دوست دارید؟ پس وقت را تلف نکنید زیرا زندگی از وقت تشکیل شده است))
۶- سلامتی و تندرستی: عقل سالم در بدن سالم است .
7- تغذیه ی مناسب: تغذیه صحیح نقش مهمی در سلامتی دارد.
۸- دوری از مشروبات الکلی : مصرف مشروبات الکلی موجب ضعف حافظه می شود .
۹ – ورزش : ورزش کلید عمر طولانی است .
۱۰-خواب کافی: خواب فراگیری و حافظه را تقویت می کند.
۱۱ –درک مطلب
سخن پاياني
مطالعه به عنوان يك مهارت اجتماعي، نردبان ترقي و تكامل هر ملت است. بين مطالعهي و رشد افراد در جوامع، رابطه تنگاتنگي وجود دارد. به بيان ديگر، تنها راه پيشرفت هر فرد و جامعهاي، ارزش قائل شدن براي كتاب و كتابخواني است. مطالعه ميتواند نقش موثري به شكل مستقيم و غير مستقيم، در كاهش اثر آفات اجتماعي مثل اعتياد داشته باشد. آموختن و يادگيري مهارتهاي مطالعه، سبب ميشود تا افراد از مطالعه لذت ببرند، اوقات فراغت خود را پر كنند و گامهاي موثري در مسير كمال بردارند كه پيامدهاي آن سلامت در رشد فرد و جامعه خواهد بود.
مطالعه ثمر بخش از دو عامل متاثر است: يكي علاقه نسبت به مطالب خواندني و ديگر كاربرد ماهرانه فنون مطالعه كه سبب ميشود تا شخص به مطالعه كه سبب ميشود تا شخص به مطالعه بيشتر بپردازد. مطالعه بيشتر به بهتر شدن فنون كتابخواني منجر ميشود.
كاربرد فنون بهتر مطالعه را آسانتر، سريعتر و لذتبخشتر ميسازد. در نتيجه، علاقهي خواننده نسبت به مطالعه افزايش مييابد. پس تا زماني كه فرد تمايل يا علاقه به ايجاد كاري نداشته باشد، نميتواند برانگيخته شود. علاقه به مطالعه و كتابخواني، دانش آموزان را به نوشتن و تفكر تشويق ميكند.
بنابر تجربيات، كتابخانهها نيز عامل عمده اي در تشويق موفقيت آميز عادت به مطالعه هستند. يك كتابخانهي غني ميتواند وسيلهاي باشد كه شخص با آن وسيله، قدم به دنياي كتاب بگذارد و از فضاي آن بهرهگيرد. از جمله گامهاي مهم در بهرهگيري بيشتر از كتابخانههاي مدارس، برگزاري كلاسهاي آموزشي روش مطالعه و بررسي عوامل بازدارنده مطالعه است.
كتابخواني، انسان را در تعيين سرنوشت خود و جامعه خويش شريك ميكند. حتي همنوع دوستي و خيرخواهي را بر ميانگيزد، قوهي ابتكار و خلاقيت، روحيه آزادي خواهي و بزرگ منشي را تقويت ميكند. كتاب، بايد به نيازي از نيازهاي دانشآموزان پاسخ دهد تا آنها به كتاب روي بياورند.
کتاب ميتواند وسايل تحقيق را به دانشآموزان اهدا كند، فرهنگ و هنر را گسترش دهد و سبب ارضاي حس كنجكاوي آنها بشود انسان در ذات خود، موجودي كنجكاو است و گسترش كتابخواني ميتواند اين حس را ارضا كند. نياز به كتاب، به عنوان خوراك فكري، بايد واقعاً درك شود. كتابخواني بايد وارد برنامه زندگي دانشآموزان شود و آنها احساس كنند كه بايد برنامهاي براي اين امر، در جريان زندگي روزمره خود داشته باشند.
دانشآموز براي شروع مطالعه، بايد خود را از جهت رواني آماده كند. خويشتنداري، تقويت اراده، اعتماد به نفس و تمركز حواس، مقدمات ضروري براي مطالعه و يادگيري هستند براي مطالعه بايد برنامهريزي و در آن برنامه هدف، زمان و مقدار مطالب آموختني را مشخص كرد. والدين و ساير اعضاي خانواده ميتوانند با برخوردهاي مناسب نسبت به موضوع مطالعه، در ترويج كتابخواني سهم عمدهاي داشتهباشند. مثلاً در مواقع مختلف به فرزندان كتاب هديه دهند و از ايجاد محدوديتهاي خاص، براي مطالعه غير درسي دانشآموزان بپرهيزند. وجود كتابخانههاي شخصي در خانه نيز بسيار مفيد خواهد بود.
گرد آورنده : تقیان
منابع: